Του Χρήστου Τσουκαλά

destitute_man_vacant_store

– Η μεγάλη φούσκα. «596 τρις δολ. (11) έντεκα φορές το παγκόσμιο Α.Ε.Π., ήταν στα τέλη του 2007 η ονομαστική αξία όλων των παραγώγων του χρηματοοικονομικού τομέα» διαβάσαμε στις εφημερίδες. Ασφαλώς και είναι απολύτως αδύνατο να βγάλουν κέρδος ((δηλ. μερίδιο από τον πραγματικό παραγόμενο πλούτο)) όλα αυτά τα κεφάλαια. Ούτε υπάρχει τέτοια ποσότητα πλούτου. Πρόκειται για πλούτο που έχει μετρηθεί πολλές φορές και φαντάζει πολλαπλασιασμένος. Πρόκειται για κάτι προσδοκώμενο, φαντασιακό, εικονικό, για προεξόφληση κερδών  από τον πλούτο του μέλλοντος. Τελικά πρόκειται για την ιδιωτικοποίηση-ιδιοποίηση των αγαθών του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Για την ιδιοκτησία επί των υλικών και επί των άυλων , επί των ορατών και των αοράτων, ακόμη, ακόμη επί του χρόνου. Παρ’ όλ’ αυτά δεν παύει να είναι πλούτος χωρίς αντίκρισμα στο παρόν. Πολύς λόγος γίνεται μάλιστα για οικονομία: άυλη, εικονική, καζίνο,  γνώσης, παγκοσμιοποιημένη, Φρανκεστάιν, νέων τεχνολογιών κλπ. Αλλά τελικά ήταν και παραμένει  καπιταλιστική . Της οποίας την πιο έγκυρη και επανειλημμένα επιβεβαιωμένη ανάλυση έχει κάνει ο Μαρξ.

-Η ιστορία εξάλλου του καπιταλισμού από τη σκοπιά της ιδιοκτησίας  είναι ακριβώς η ιστορία επέκτασης και εμβάθυνσής της, (της ατομικής συγκεκριμένα!) στη  γη, στο έδαφος, στις πηγές πρώτων υλών, στα φυσικά αγαθά (που μπορούν να δεσμευτούν και δεν είναι ανεξάντλητα), στις ευρεσιτεχνίες, στα πνευματικά δικαιώματα, στα φάρμακα, στο ανθρώπινο γονιδίωμα,  στις συχνότητες ραδιοφώνων, τηλεοράσεων, κινητής τηλεφωνίας, στις τροχιές δορυφόρων, στις  αθλητικές ομάδες, σε οτιδήποτε τέλος πάντων μπορεί να απαγορευτεί η χρήση του από τους άλλους ανθρώπους (μη ιδιοκτήτες) και μπορεί να εισπραχτεί τέλος, δικαίωμα χρήσης κλπ.

– Από την άποψη αυτή μάλιστα η αστική τάξη μοιάζει όλο και περισσότερο στη φεουδαρχία: έχει εξελιχθεί σε μια τάξη  νομικά προνομιούχων με τη διαφορά ότι έχει βάλει στα προνόμιά της τιμή  και  τα έχει καταστήσει αντικείμενα αγοραπωλησίας!

– Με παραπλήσια προσέγγιση η ιστορία του καπιταλισμού μπορεί να ειδωθεί ως η ιστορία της επέκτασης και εμβάθυνσης   της εμπορευματοποίησης των ανθρώπινων σχέσεων. Ό,τι παράγεται, παράγεται για να πωληθεί με τελικό σκοπό το κέρδος. Κάθε ανθρώπινη σχέση μεσολαβείται. Νέα προϊόντα και υπηρεσίες δημιουργούνται συνεχώς, που από τη μια πλευρά διευκολύνουν ίσως τη ζωή ενώ από την άλλη αυξάνουν το κόστος ζωής, πολλαπλασιάζοντας τις ανάγκες και τις στερήσεις.

(Μέχρι και τις καρδιές μας έχουμε περιφράξει. Στα αισθήματα, στην ανθρώπινη επαφή έχουμε βάλει χρηματική τιμή.)

– Mα όσο σπουδαία και αν είναι: η ιδιοκτησία, το εμπόρευμα, το κεφάλαιο σημαντικότερο ίσως κριτήριο  της καπιταλιστικής εξέλιξης είναι  ο μεταξύ τους μετασχηματισμός. Ο οποίος έχει καταστεί πολύ εύκολος,  καθώς όλα έχουν τη χρηματική της αποτίμηση, κυρίως μέσω  των χρηματιστηρίων και των άλλων μορφών  συναλλαγών.

Δε μένει παρά να κάνουμε την άθροιση, την πρόσθεση όλων αυτών των κεφαλαίων, (ιδιοκτησιών, εμπορευμάτων, δικαιωμάτων, τελών κλπ.) των  δυνητικών, δυνάμει, οιονεί έστω κεφαλαίων. Προκύπτει τότε  συνολικό κεφάλαιο δυσθεώρητου ύψους, εφιαλτικό! Και το χειρότερο:  συνεχώς μεγαλώνει.

– Στην εξελικτική διαδρομή του, ο καπιταλισμός δημιούργησε πολλές φούσκες (πχ της τουλίπας, των σιδηροδρόμων, των βιομηχανιών, των νέων τεχνολογιών, της Ιαπωνίας κλπ). Η τωρινή διαφέρει από τις προηγούμενες ποσοτικά βέβαια μα και ποιοτικά. Είναι πολύ μεγαλύτερου μεγέθους, πολλών τρισεκατομμυρίων και θα περιμένουμε καιρό μέχρι να δούμε πόσων τρις τελικά. Μα το κυριότερο διαφέρει ποιοτικά. Δεν είναι πια μια επί μέρους φούσκα κάποιου τομέα της οικονομίας αλλά μια φούσκα των φουσκών. Συνόλου. Αποτελούμενη από πολλές επί μέρους φούσκες, διαχεόμενη επιπλέον παντού, σε κάθε τομέα, σε κάθε χώρα. Φούσκα του όλου, παγκοσμιοποιημένη. Δομική. Φούσκα της ιδιοκτησίας, του εμπορεύματος, του κεφαλαίου, του θεάματος ακόμη!

Οι τεχνικές δημιουργίας της μεγάλης φούσκας.

1. Το κεφάλαιο κατ’ αρχήν αυξάνεται από τα κέρδη. Αυτή η αύξηση άλλωστε αποτελεί όρο ύπαρξής του. (χωρίς αυτήν δεν υπάρχει.). Μάλιστα, παρά την  διαχρονική (ιδιαίτερα μετά την κρίση του ΄73) πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους, τα κέρδη, ως απόλυτο μέγεθος, αυξάνονται συνεχώς. Επομένως αυξάνεται και το κεφάλαιο.

2. Καθώς ο πλούτος συσσωρεύεται σε τεράστιους αριθμούς σε όλο και λιγότερα χέρια, αυτοί, οι πολύ πλούσιοι,  δεν καταναλώνουν παρά ένα μικρό μέρος της τεράστιας αύξησης του πλούτου τους. «Το πιο πλούσιο 1% των Αμερικανών έλαβαν το 2007 το 22,9% του συνόλου του αμερικανικού εισοδήματος. Αυτό αποτελεί τη μεγαλύτερη συγκέντρωση πλούτου από το 1928 (ένα χρόνο πριν το μεγάλο κραχ) που ήταν 23,9%».

3. Επομένως μικρό μέρος των κερδών πάει στην κατανάλωση ενώ όλο και μεγαλύτερο πάει στο κεφάλαιο αυξάνοντάς το διαρκώς, διαχρονικά.

4.Και αλλιώς: καθώς ο συνολικά  παραγόμενος πλούτος μοιράζεται όλο και πιο άνισα υπέρ του κεφαλαίου σε βάρος της εργασίας, μεγαλώνει αντίστοιχα και το ποσοστό των κερδών που μετασχηματίζονται σε κεφάλαιο.

Ο Richard Nixon έκλεισε δια παντός το λεγόμενο «παράθυρο χρυσού» στις 15 Αυγούστου 1971. Η ισοτιμία τότε ήταν 1 ουγγιά χρυσού =$42,222

5. Έκδοση χαρτονομίσματος. Έχοντας καταργήσει τον «κανόνα του χρυσού» (1971-πόλεμος Βιετνάμ) οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να εκδίδουν  όσα χαρτονομίσματα  κρίνουν οι ίδιες και οι κυβερνήσεις τους απαραίτητα. Αυξάνεται έτσι το χρήμα-πλούτος έστω και πληθωριστικά. Μάλιστα το δολάριο, κυρίως, (το ευρώ, το γιεν, η αγγλική λίρα δευτερευόντως)  ως παγκόσμιο νόμισμα, συνάλλαγμα, και αποθεματικό μέσο μπορεί να εκδίδεται σε πολύ μεγάλους αριθμούς. ( σε πολύ μεγάλη αξία). Βέβαια  δεν πρόκειται για χρήμα που έχει  αντίκρισμα αλλά για πληθωριστικό χαρτονόμισμα, (πληθωριστικά δολάρια), ένα χαρτί-υπόσχεση του αμερικάνικου κράτους. «Το παντοδύναμο δολάριο έγινε μια παγκόσμια ψευδαίσθηση κτισμένη πάνω σε χαρτί». Αυτό δεν δημιουργεί πληθωρισμό τιμών (ακρίβεια) στο βαθμό που δεν στρέφεται στην κατανάλωση. Δημιουργεί όμως πληθωρισμό πλούτου, κεφαλαίου αφού χρησιμοποιείται για επενδύσεις, για συναλλαγές, για δάνεια, αγορές ομολόγων κλπ. Ακόμα, ουσιαστικά, είναι ένα άτοκο δάνειο προς αμερικάνικο κράτος.

6. Κρατικά δάνεια, χρέη: τεραστίων ποσών που συχνά πλησιάζουν το 100% του Α.Ε.Π., κάποτε μάλιστα το υπερβαίνουν, στην  Ε.Ε, στις Η.Π.Α, στην Ιαπωνία, στον πλανήτη ολόκληρο. Πέρα όμως από τα τεράστια ύψη τους, είναι άμεσα ρευστοποιήσιμα και με μια σειρά μετασχηματισμών μπορούν να πάρουν οιαδήποτε μορφή: κεφαλαίου, εμπορεύματος, ιδιοκτησίας κλπ. Καθώς, π.χ στην Ελλάδα, για τα κρατικά ομόλογα, που βρίσκονται στα χέρια των τραπεζών πλέον, γίνεται διαπραγμάτευση σε καθημερινή βάση στην «ΗΔΑΤ», στην ηλεκτρονική αγορά τίτλων.  Επιπλέον τα έντοκα γραμμάτια του δημοσίου αποτελούν κρατική υποχρέωση και γι’ αυτό θεωρείται ότι δεν περιέχουν κίνδυνο αθέτησης.

Για την Αγορά λοιπόν, αυτά «είναι στενά υποκατάστατα του χρήματος.» Έτσι το δημόσιο χρέος γίνεται εμπόρευμα, κεφάλαιο, πλούτος για τους κατόχους του. Αντικείμενο και μέσο κερδοσκοπίας, τζόγου, αφού οι τιμές όλων αυτών κυμαίνονται και από αυτή τη διακύμανση μπορούν να προκύψουν κέρδη ή ζημιές. Τα κράτη λοιπόν έχουντη δύναμη να εμφανίζουν τον μελλοντικό πλούτο ως τάχα παρόντα, πρωταγωνιστώντας στη δημιουργία του πληθωριστικού, πλεονάζοντος κεφαλαίου.

7. Ανάλογη λειτουργία έχουν τα ομόλογα των επιχειρήσεων, τα δάνεια, τα χρέη στο βαθμό που αποτελούν  αντικείμενο αγοραπωλησιών. Είναι όμως μειωμένης αξιοπιστίας και κύρους σε σχέση με τα κρατικά δάνεια, κατά κανόνα βέβαια, ανάλογα με την ¨πιστοληπτική ικανότητα¨ των κρατών και των εταιρειών.

8. Ακόμα και τα δάνεια που χορηγούσαν οι τράπεζες σε ιδιώτες με χαμηλό  έως ελάχιστο εισόδημα και υπήρχε μεγάλη πιθανότητα, σχεδόν βεβαιότητα, να μην αποπληρωθούν, αυτά που εκ των υστέρων ονόμασαν  »τοξικά», τα ασφάλιζαν, τα ανακάτευαν,(μόχλευαν) τα έκαναν πακέτα και τα πουλούσε η μια εταιρεία στην άλλη συχνά και σε επενδυτές. Μα ο πλούτος αυτός υπήρχε πουθενά  αλλού εκτός από τη δημιουργική λογιστική των τραπεζών και τους ευσεβείς πόθους των «επενδυτών»;

9. Οι τιμές των πάσης φύσεως εμπορευμάτων (αγαθών, μετοχών, δανείων, ιδιοκτησιών, εταιρειών, δικαιωμάτων, ονομάτων κλπ.) μπορούν να αυξάνονται υπέρμετρα με μια σειρά κερδοσκοπικές μεθόδους.

α) Μειώνοντας την παραγωγή ή προκαλώντας τεχνητή έλλειψη δοσμένου προϊόντος στην αγορά με την απόσυρσή του ή με τη δημιουργία αποθεμάτων. Όπως γινόταν παλιά με το ρύζι, κατά πως εξηγεί ο Μπρεχτ, ή όπως έγινε  το φετεινό καλοκαίρι  με το πετρέλαιο που έφτασε τα 147 $ το βαρέλι.

β) Καλλιεργώντας υπερβολική αισιοδοξία για μελλοντικά κέρδη. Έχει συχνά παρατηρηθεί ότι αυτή η κερδοσκοπική ψυχολογία, σύμφυτη με την καπιταλιστική νοοτροπία, τρεφόμενη εκτός των άλλων με την ανθρώπινη πλεονεξία και την αφέλεια, ευθύνεται για την υπέρμετρη αύξηση των τιμών, τη φούσκα. Τις διάφορες φούσκες. γ)Η ύπαρξη του πληθωριστικού, πλεονάζοντος κεφαλαίου το οποίο ψάχνει ευκαιρίες για μέγιστο κέρδος  σε κάθε τομέα της οικονομικής δραστηριότητας. Σε αυτές τις περιπτώσεις έχουμε και πληθωρισμό τιμών  αλλά κυρίως πληθωρισμό πλούτου.

10. Ιδιωτικοποιήσεις-αποκρατικοποιήσεις Το κράτος πουλά, εκχωρεί,  χαρίζει μια σειρά επιχειρήσεις του δημόσιου τομέα στο ιδιωτικό κεφάλαιο. Π.χ ΔΕΗ, ΟΤΕ, ΕΥΔΑΠ, τράπεζες, Ολυμπιακή κλπ. Αυτές ιδρύθηκαν και επεκτάθηκαν με χρήματα των φορολογουμένων. Οι δε ισολογισμοί τους συνδέονταν με τον κρατικό προϋπολογισμό. Επομένως δεν πιέζονταν ιδιαίτερα να βγάλουν κέρδη. Περνώντας όμως στον έλεγχο του ιδιωτικού κεφαλαίου, η πραγματοποίηση κερδών  γίνεται για αυτές αδήριτη ανάγκη. Γιατί στον καπιταλισμό και περισσότερο για τις εταιρίες που είναι στο χρηματιστήριο, ένας τρόπος υπολογισμού της κεφαλαιακής τους αξίας τους είναι ο πολλαπλασιασμός των ετήσιων κερδών τους με ένα συντελεστή, ας πούμε,  περίπου μεταξύ 12 και 16. Όσα περισσότερα κέρδη κατορθώσει να αποσπάσει μια εταιρεία, τόσο μεγαλώνει η χρηματιστηριακή της αξία. Μάλιστα πολλές από αυτές είναι ουσιαστικά μονοπώλια με δυνατότητα αύξησης των κερδών τους μέσω των αυξημένων τιμών στις οποίες πουλάνε τις υπηρεσίες τους. Έτσι η χρηματιστηριακή τους αξία ¨φουσκώνει¨ και προστίθεται στο συνολικό κεφάλαιο.

11. Το κράτος λοιπόν μετατρέπει τη δημόσια περιουσία, ότι δόθηκε από τη φύση ή φτιάχτηκε με τα χρήματα των φορολογουμένων, σε ιδιοκτησία ατομική. Οι νέες αυτές ιδιοκτησίες είναι συγχρόνως και κεφάλαιο και πλούτος και εμπόρευμα. Η τάση βέβαια της αστικής τάξης για τη δημιουργία ιδιοκτησιών είναι ανεξάντλητη. Γι’αυτό παρατηρείται συνεχής διεύρυνση της ιδιοκτησίας σε νέους χώρους και αντικείμενα (ευρεσιτεχνίες, πνευματικά δικαιώματα, φάρμακα, ανθρώπινο γονιδίωμα, συχνότητες ραδιοφώνων, τηλεοράσεων, κινητής τηλεφωνίας, τροχιές δορυφόρων, αθλητικών ομάδων κ.λ.π.) και κάθε ανθρώπινη σχέση τείνει να γίνει εμπόρευμα. Ακόμα χειρότερα:  κάθε ιδιοκτησία καθώς γίνεται κεφάλαιο, απαιτεί από την κοινωνία να της εξασφαλίζει κέρδη.

12. «Στον ευέλικτο καπιταλισμό …. Η γνώση μετατρέπεται σε πρώτη ύλη στη διαδικασία παραγωγής και αποκτά υλική υπόσταση». «Σε ευρωπαϊκό επίπεδο υπάρχουν προγράμματα που έχουν ενσωματώσει την καινοτομία, την ανταγωνιστικότητα και την επιχειρηματικότητα, συμβάλλοντας έτσι ουσιαστικά στη δημιουργία μιας παγκόσμιας και ανοικτής οικονομίας της γνώσης» «Μεγάλο μέρος της προστιθέμενης αξίας των εμπορευμάτων οφείλεται στη γνώση, είναι υλοποιημένη γνώση». Η γνώση βέβαια ούτε χέρια απόκτησε ούτε πόδια, όμως η δημιουργικότητα, η καινοτομία, η φαντασία των εργαζομένων, χειρωνακτικά ή πνευματικά γίνεται ιδιοκτησία των αφεντικών και κέρδη για τις εταιρείες. Οι οποίες κρατούν το πλεονέκτημα παραγωγικότητας που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες, και οι καινοτομίες  για τον εαυτό τους μονοπωλώντας το. Ακόμα και τη γνώση αιώνων  παραδοσιακών κοινωνιών, όπως για τις ευεργετικές δράσεις βοτάνων, θέλουν να τις κάνουν ιδιοκτησίες τους οι εταιρείες (πχ monsanto ) και να εισπράττουν δικαιώματα χρήσης. Οι σπόροι των φυτών, οι οποίοι παράγονται στα εργαστήρια των εταιρειών, αναπαράγονται μόνο μια φορά και οι αγρότες είναι καταδικασμένοι να αγοράζουν σπόρους κάθε χρόνο. Από τις ίδιες εταιρείες πάντα. Έτσι η γνώση γίνεται ιδιοκτησία και οι κάτοχοί της απαιτούν δικαιώματα χρήσης από τους χρήστες της. Η γνώση λοιπόν δίνει κέρδος και συνεπώς λειτουργεί ως κεφάλαιο. Το πιο μεγάλο, το πιο κερδοφόρο, με απεριόριστη δυνητικά δυνατότητα επέκτασης και μεγέθυνσης, αυτό που τελικά, κατά μία άποψη, δίνει το όνομά του στην εποχή μας, την εποχή  της πληροφορικής και της οικονομίας της γνώσης.

13. Καπιταλιστικοποίηση του πλανήτη: Μετά την κατάρρευση των πρώην σοσιαλιστικών χωρών η  καπιταλιστική οικονομία επικράτησε  σε ολόκληρο σχεδόν τον πλανήτη και έγινε ενιαία. Διατυπώθηκαν μάλιστα θεωρίες για το «τέλος των ιδεολογιών», για το «τέλος της ιστορίας» κλπ. Στη Ρωσία και τις άλλες χώρες που προέκυψαν από την πρώην ΕΣΣΔ την παλιά κρατική ιδιοκτησία τη σάρωσε αυτό που ονομάστηκε «ληστρικός καπιταλισμός» έτσι που σε μια νύχτα σχεδόν φύτρωσε και άκμασε ολόκληρη γενιά νέων ολιγαρχών. Στην Κίνα με την απομαοποίηση επικράτησαν «η σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς», τα χρηματιστήρια, οι πολυεθνικές, η συνταγματική κατοχύρωση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής κλπ. Το κυρίαρχο σύνθημα είναι πια το «πλουτίστε». Τελικά εδώ και τριάντα (30) χρόνια ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ της Κίνας είναι 9% κατά μέσον όρο. Το Κ.Κ.Κίνας αναπτύσσει υποδειγματικά τον καπιταλισμό! Η Ινδία επίσης ανέπτυξε το ΑΕΠ της με μέσο ρυθμό 6% τα τελευταία (15) χρόνια τουλάχιστον. Εμφανίστηκαν και μεγάλωσαν ινδικές πολυεθνικές.Η Βραζιλία επίσης ακολουθεί  με την petrobras, εταιρεία ενέργειας.

Σε πλανητική κλίμακα υπάρχουν οι  συμφωνίες του Π.Ο.Ε, εφαρμόζονται οι κανόνες του ΔΝΤ, της Παγκόσμιας Τράπεζας, στον ΟΟΣΑ συμμετέχουν τριάντα χώρες, αναπτύσσονται περιφερειακές καπιταλιστικές ολοκληρώσεις, (πχ. ΕΕ, NAFTA, UNASUR, ASEAN κλπ.) έτσι γίνεται λόγος για την παγκόσμια οικονομία της αγοράς, για απελευθέρωση των αγορών, του εμπορίου. Συνεπώς εκτός από τα κεφάλαια των ΗΠΑ, της ΕΕ, της Ιαπωνίας, έχουμε και τα κεφάλαια των BRIC, Βραζιλίας, Ρωσίας, Ινδίας, Κίνας, ακόμα Αυστραλίας, Ν. Κορέας,   αράβων κλπ. Μάλιστα οι νέοι παίκτες του καπιταλιστικού παιχνιδιού αποδεικνύονται ιδιαίτερα ικανοί. Η άθροιση όλων αυτών των ποσών δίνει εφιαλτικούς αριθμούς και  είναι αδύνατο να βγει κέρδος για όλους. Ο  ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ είναι εδώ. Η απαξίωση του φυσική συνέπεια.

ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ  ΣΥΝΘΗΚΕΣ  ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ  ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

Ο πληθωρισμός κεφαλαίου  δημιουργείται με πάρα πολλούς τρόπους και είναι πια στην εποχή της »Κρίσης» το μεγαλύτερο πρόβλημα του πλανήτη. Συμπρωταγωνιστές  σε αυτή τη διαδικασία είναι το κεφάλαιο και το κράτος.

Απόδειξη δε αυτού του πληθωρισμού, του υπερβολικού δηλαδή, του πλεονάζοντος κεφαλαίου, το οποίο έχει υπερβεί τα όριά του, είναι και η αδυναμία στήριξής του από την άρχουσα τάξη σε κάθε χώρα ξεχωριστά αλλά και συνολικά σε πλανητική κλίμακα. Η απαξίωσή του, η καταστροφή του, είναι λογική, φυσική, εξυγιαντική για το ίδιο το σύστημα, αναγκαία. Το γεγονός όμως ότι αυτή η αναγκαία απαξίωση παίρνει τη μορφή της »Κρίσης» που ζούμε, με τις οδυνηρές για τους λαούς συνέπειές της, οφείλεται στη δυνατότητα του κεφαλαίου να ασκεί εξουσία. Σχεδόν κάθε εξουσία. Οικονομική, πολιτική, ιδεολογική, ταξική, εθνική, ιμπεριαλιστική, θεαματική, κλπ.

Η εξουσία όμως αυτή δεν μπορεί να αναιρέσει τους νόμους που διέπουν την ίδια   την καπιταλιστική οικονομία, τις εγγενείς αντιφάσεις της, τον παραλογισμό  ουσιαστικά του συστήματος,  χωρίς την αναίρεση της  λογικής του ίδιου του κεφαλαίου και της αστικής τάξης.

Την ύπαρξη ορίων στη μεγέθυνση του κεφαλαίου ανέλυσαν και απέδειξαν οι πιο διάσημοι στοχαστές και μελετητές της καπιταλιστικής οικονομίας, (παρά τις μεταξύ τους τεράστιες διαφορές και ταξικές αντιπαλότητες ακόμα), Μαρξ, Κέυνς, Κοντράτιεφ, Σουμπέτερ, και άλλοι που δεν γνωρίζω. Οι θεωρίες τους μάλιστα έχουν αναδειχτεί ως οι πιο σημαντικές, αυτές  με τη μεγαλύτερη απήχηση και έχουν δοκιμασθεί στο χρόνο. Αυτοί εξηγούν, προβλέπουν και μάλλον περιμένουν τις κρίσεις. Εννοώντας τες ως αναίρεση της υπέρβασης των ορίων της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής ή αποκατάσταση της διαταραγμένης ισορροπίας.

Ιδιαίτερα η θεωρία του Μαρξ για την πτώση του Μέσου Ποσοστού Κέρδους (Μ.Π.Κ) αποδεικνύεται με τη σιγουριά της μαθηματικής λογικής και επιστήμης. Διαπιστώνεται ακόμα με την εμπειρική και ιστορική παρατήρηση. Αυτή μας δίνει τη δυνατότητα να φωτίσουμε τα γεγονότα και τις εξελίξεις, να κατανοήσουμε τους νόμους κίνησης της καπιταλιστικής οικονομίας και ίσως να την αλλάξουμε.

Σύμφωνα με αυτήν το Μ.Π.Κ.  εξαρτάται από:

α) το ποσοστό υπεραξίας ή εκμετάλλευσης .

Δηλαδή τον τρόπο που μοιράζεται στα δύο η αξία που παράγει η εργατική δύναμη. Το ένα στον εργάτη ως μισθός, ασφάλιση κλπ (ονομάζεται μεταβλητό κεφάλαιο και συμβολίζεται με τοv’) και το άλλο στον κεφαλαιούχο ως κέρδος, υπεραξία ή απλήρωτη εργασία (συμβολίζεται με το ‘s’). Σε μαθηματική γλώσσα: (s/v ). Αυτό το κλάσμα, η σχέση αλλιώς, δείχνει το ποσοστό υπεραξίας.

β) από την οργανική σύνθεση του κεφαλαίου. Τη σχέση δηλαδή του σταθερού κεφαλαίου, (όπου σταθερό κεφάλαιο θεωρούνται η αξία των μηχανών, των εγκαταστάσεων, των πρώτων υλών, των εργαστηρίων κλπ. και συμβολίζεται  με το ‘c’), προς το μεταβλητό κεφάλαιο.  Σε μαθηματική γλώσσα:( c/v ).Το κλάσμα αυτό, η σχέση αλλιώς, δείχνει την οργανική σύνθεση του κεφαλαίου.

Συμβολίζοντας το ποσοστό κέρδους με το  (R)  υπολογίζουμε: R=­ S/(C+V). Αντικαθιστώντας τα γράμματα με αριθμούς έχουμε π.χ.     R=50/100+50=50/150. Πράγμα που σημαίνει  ότι το ποσοστό  κέρδους  R=33,3%.

Επειδή όμως η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου αυξάνεται διαχρονικά με τις νέες πιο ακριβές μηχανές, με τους αυτοματισμούς κλπ, οι αριθμοί αλλάζουν. Έτσι, αν δεκαπλλασιαστεί π.χ το »c» έχουμε: R=50/1000+50=50/10050 πράγμα που σημαίνει ότι το ποσοστό κέρδους R=4,76%.

Όσο λοιπόν αυξάνεται η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου τόσο πέφτει το ποσοστό κέρδους. Ακόμα, η πιθανή αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης (του ποσοστού υπεραξίας) δεν μπορεί να εμποδίσει, να αντισταθμίσει τη μείωση του ποσοστού κέρδους. Γιατί η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου είναι πάντα σχεδόν ταχύτερη από την αύξηση του ποσοστού υπεραξίας. Γιατί υπάρχουν όρια στην συμπίεση του εργατικού κόστους. Γιατί ο μισθός των εργατών δεν μπορεί για πολύ καιρό να υπολείπεται του κόστους ζωής. Γιατί η υπεραξία συνδέεται, εξαρτάται, ορίζεται, και είναι μέρος  της αξίας που παράγει η εργατική δύναμη. Όλα αυτά βέβαια, αν δεχθούμε την αρχή που διατυπώθηκε από την εποχή του Άνταμ Σμιθ:  «μόνο η ανθρώπινη εργασία δημιουργεί νέα αξία».

Με βάση την αρχή αυτή, όσο ο κεφαλαιοκράτης μειώνει τη συμμετοχή της εργασίας στην παραγωγή τόσο  περιορίζει την πηγή της υπεραξίας. Η προσπάθειά του να μειώσει το εργατικό κόστος αυξάνοντας την παραγωγικότητα της εργασίας με τεράστιες δαπάνες τεχνολογικών καινοτομιών και αποτελεσματικότερων μεθόδων παραγωγής είναι τραγική. Με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης: η πετυχημένη προσπάθειά του, η νίκη του, είναι ταυτόχρονα η καταστροφή του, αφού έτσι τελικά οδηγείται στην πτώση του Μ.Π.Κ, το οποίο ήθελε να αυξήσει.!

Το συμπέρασμα αυτό είναι παράλογο, αν το δούμε από τη σκοπιά του μεμονωμένου κεφαλαιοκράτη ή της επιχείρησης. Είναι όμως αληθινό, αν το εξετάσουμε από τη σκοπιά του συνολικού κεφαλαίου. Γιατί ο κάθε επιχειρηματίας  εισάγοντας καινοτομίες, αυξάνοντας την παραγωγικότητα της εργασίας στην επιχείρησή του πάνω από το μέσο όρο της (κοινωνικής) παραγωγικότητας αποκτά βέβαια πλεονέκτημα. Μπορεί έτσι να πουλά τα προιόντα του πάνω από την αξία τους, (όπως αυτή ορίζεται από την κλασική αστική οικονομία), βγάζοντας υπερ-κέρδος, κρατώντας το παραγωγικό πλεονέκτημα για τον εαυτό του, ως ιδιοκτησία, εξυπηρετώντας και εκμεταλλευόμενος την κοινωνία, σε βάρος ακόμα και των άλλων επιχειρήσεων ή και κεφαλαίων.

Αυτό όμως δεν μπορεί να συμβεί για το σύνολο των επιχειρήσεων ενός κλάδου και πολύ περισσότερο για το σύνολο των κλάδων της οικονομίας. Αναγκαστικά και μέσω του ανταγωνισμού τα κεφάλαια οδηγούνται σε ένα μέσο ποσοστό κέρδους, σε ένα μέσο επίπεδο  κοινωνικής παραγωγικότητας. Τότε το παραγωγικό πλεονέκτημα της προσωρινά πρωτοπορούσας επιχείρησης εξουδετερώνεται, αποκαθίσταται η καπιταλιστική ισορροπία, το υπερ-κέρδος χάνεται και παραμένει μόνο η  υπεραξία  ως απλήρωτη εργασία. Όμως η αυξημένη οργανική σύνθεση του συνολικού κεφαλαίου έχει  πια κατοχυρωθεί και οδηγεί στην πτώση του Μ.Π.Κ.  Από την άλλη μεριά βέβαια η καπιταλιστική οικονομία είναι άναρχη, ανταγωνιστική. Η ισορροπία της είναι μάλλον δυνητική, υπάρχει ως τάση, ενώ η ανατροπή της διαρκής. Υφίσταται διαρκής εναλλαγή ισορροπίας-ανισορροπίας. Σχηματίζονται οικονομικοί κύκλοι. Οι ανθούσες επιχειρήσεις συνυπάρχουν λογικά με τους »αδύναμους κρίκους» που καταρρέουν.

Η πτώση του Μ.Π.Κ. εμφανίζεται απλά στην  καθημερινότητα ως πτώση της κερδοφορίας των επιχειρήσεων. Ιδιαίτερα σε εποχές κρίσης όπως αυτή που ζούμε. Συχνά   βέβαια, σε »ομαλές» συνθήκες, εκείνο που συμβαίνει είναι η αύξηση του συνόλου των κερδών με ταυτόχρονη πτώση του Μ.Π.Κ. Και αυξάνονται δηλ. τα συνολικά κέρδη,  επειδή αυξάνονται τα συνολικά κεφάλαια, και έχουμε πτώση του Μ.Π.Κ. Στην κρίση πέφτει ακόμα και η συνολική κερδοφορία, καταρρέουν πολυεθνικές, παγκόσμιοι κολοσοί, και εξαυλώνονται τρισεκατομμύρια στα χρηματιστήρια του πλανήτη. Δεν είναι όμως η κρίση που οδηγεί στην πτώση του Μ.Π.Κ. αλλά το αντίστροφο. Η κρίση βέβαια την επιτείνει και την αποκαλύπτει.

Το κεφάλαιο αφού δεν μπορεί να καταργήσει το νόμο για τη δημιουργία της αξίας προσπαθεί να τον …παρακάμψει. Αφού η κυριότερη λειτουργία του κέρδους είναι να αυξάνει το κεφάλαιο, αν το κεφάλαιο μιας επιχείρησης ή το κεφάλαιο γενικά αυξηθεί, το »κέρδος» έχει σχεδόν πραγματοποιηθεί. Δεν είναι ανάγκη δηλαδή, να παραχθεί νέα αξία για να αυξηθεί το κεφάλαιο. Αυτό μπορεί να συμβεί και με την αύξηση της ιδιοκτησίας.! Αυτό μπορεί να γίνει με τη μετατροπή του δημόσιου πλούτου σε ιδιωτικό, σε ιδιοκτησία. Όταν αυτό γίνεται ραγδαία, όπως  στη Ρωσία με την πτώση του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού, έχουμε το φαινόμενο του ληστρικού καπιταλισμού. Όταν γίνεται πιο »ομαλά» έχουμε τις συνηθησμένες  αποκρατικοποιήσεις του νεοφιλελευθερισμού. Με την αύξηση των αντικειμένων, των τομέων ιδιοκτησίας δεν έχουμε βέβαια δημιουργία πλούτου αλλά μεταφορά, μεταβίβασή του. Αυτό  όμως δεν εμποδίζει τον ιδιοκτήτη να αποκτά δικαιώματα επί του παραγόμενου πλούτου της κοινωνίας.

Η αξία (με ή χωρίς αντίκρυσμα) της νέας αυτής περιουσίας υπολογίζεται από την αγορά με βάση το κέρδος-εισόδημα που φέρνει στον ιδιοκτήτη, πολλαπλασιάζοντας το ετήσιο αυτό κέρδος επί το μέσο πολλαπλασιαστή κερδών  (Π/Ε). Προφανώς στις περιπτώσεις αυτές  δεν αυξάνεται ο πλούτος που παράγει η κοινωνία αλλά αφαιρείται κοινωνική, δημόσια περιουσία και μετατρέπεται σε ατομική ιδιοκτησία, σε εμπόρευμα και κεφάλαιο. Ο νόμος δηλαδή μπορεί να «δημιουργήσει» ή και να εξαφανίσει αντίστροφα πλούτο-κεφάλαιο (πχ με μια δήμευση). Εννοείται  ότι οι ιδιοκτησίες αυτές συνυπολογίζονται στα συνολικά κεφάλαια, γιατί λειτουργούν ως κεφάλαια άσχετα αν έχουν αντίκρυσμα ή όχι. Άλλωστε  η ιδιοκτησία είναι σχέση μεταξύ ανθρώπων, νομικό κατασκεύασμα, και δεν αφορά τις όποιες σχέσεις των ανθρώπων με τα άψυχα ή τα έμψυχα.

Έτσι μετατρέπονται σε ιδιοκτησίες [η γη, το έδαφος, οι πηγές πρώτων υλών, τα φυσικά αγαθά (που μπορούν να δεσμευτούν και δεν είναι ανεξάντλητα), οι ευρεσιτεχνίες, τα πνευματικά δικαιώματα, τα φάρμακα, το ανθρώπινο γονιδίωμα,  οι συχνότητες ραδιοφώνων, τηλεοράσεων, κινητής τηλεφωνίας, οι τροχιές δορυφόρων, οι  αθλητικές ομάδες,  οτιδήποτε τέλος πάντων μπορεί να απαγορευτεί η χρήση του από τους άλλους ανθρώπους (μη ιδιοκτήτες) και μπορεί να εισπραχτεί τέλος, δικαίωμα χρήσης κλπ.] όσα δηλαδή έδωσε η φύση και όσα είναι ανθρώπινες κατασκευές  είτε  τα χρησιμοποιούσε από παλιά ο άνθρωπος είτε έγινε κατορθωτή η χρήση τους χάρη στις νέες τεχνολογίες. Αλλά και κάθε ανθρώπινη σχέση μετατρέπεται σε εμπορευματική επομένως παράγονται  »υπηρεσίες» και σχηματίζονται ιδιοκτησίες  επί αυτών.

Ένας άλλος τρόπος παράκαμψης του νόμου της αξίας είναι ο τζόγος, οι ανταλλαγές ιδιοκτησιών, δικαιωμάτων  ιδιοκτησίας, οι προθεσμιακές αγορές, οι χρηματιστηριακές συναλλαγές  κλπ. Αν σχηματίζαμε μια πρόχειρη, απλουστευτική πυραμίδα συναλλαγών θα βάζαμε στη βάση της τις ανταλλαγές  χρήσιμων αξιών προς κατανάλωση. Στο πρώτο σκαλί την πώληση εμπορευμάτων (ανταλλακτικών-χρήσιμων αξιών). Εδώ εμφανίζεται  και αναπτύσσεται το εμπόριο που διακινεί  εμπορευματικές αξίες  προς κατανάλωση. Στο δεύτερο σκαλί μπαίνει το εμπόριο παραγωγικών δυνάμεων, όπως εμπόριο δούλων, εργαλείων, μηχανών, πρώτων υλών κλπ.  Στο τρίτο πάγιων εγκαταστάσεων, ιδιοκτησιών, κτηρίων, χωραφιών, …Στο τέταρτο εμφανίζεται το εμπόριο χρήματος και ο τόκος από τους αργυραμοιβούς ως τις τράπεζες. Στο πέμπτο θα βάζαμε τις ανταλλαγές, αγοραπωλησίες,  επιχειρήσεων. Στο έκτο τις προθεσμιακές αγορές, τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης, τα δομημένα ομόλογα κλπ.( swaps, options, futures, forwards,short selling, structured bonds).

Έχουμε έτσι μια σχηματική κλιμάκωση του μεγέθους των αξιών που μπορεί να ανταλλάξει ένας άνθρωπος αλλά και η κοινωνία στο σύνολό της. Προφανώς στη βάση έχουμε ανταλλαγή χρήσιμων αξιών για ατομική χρήση πολύ μικρής αξίας ανάμεσα σε παραγωγούς. Στο πρώτο επίπεδο έχουμε την πώληση καταναλωτικών προιόντων από τον έμπορο, ο οποίος μπορεί να πουλά μεγάλες ποσότητες, μεγάλης συνεπώς συνολικής αξίας. Στα επόμενα επίπεδα αυξάνεται κλμακωτά το μέγεθος της αξίας που μπορεί να αγορασθεί-πωληθεί, ανταλλαχθεί. Στα κορυφαία σκαλιά το μέγεθος της αξίας γίνεται σχεδόν απεριόριστο και  συχνά ταυτόχρονα το αντικείμενο της αγοραπωλησίας χάνει την υλική του μορφή. Εδώ δεν χρειάζεται να μετακινηθούν υλικά αντικείμενα, δεν χρειάζεται να τα ακουμπήσουν χέρια. Οι αξίες έχουν πάρει πια άυλη μορφή όπως οι άυλοι τίτλοι. Έτσι σχηματίζεται η άυλη οικονομία, η οποία όμως πηγάζει, εδράζεται, βασίζεται, συνδέεται άρρηκτα με τη λεγόμενη πραγματική. Συχνότατα η διάκρισή τους, αντί να αποσκοπεί στη θεωρητική μελέτη τους, γίνεται για να συσκοτίσει και να θολώσει τα πράγματα, τις ευθύνες κράτους-κεφαλαίου, αποκρύπτοντας τον ενιαίο χαρακτήρα της καπιταλιστικής οικονομίας πραγματικής ή άυλης. Άλλωστε το παιχνίδι δεν παίζεται με χαρτονομίσματα μονόπολης αλλά με κανονικό χρήμα και το κέρδος, σε όποια σφαίρα της οικονομικής δραστηριότητας και αν προκύψει, έχει τη δυνατότητα να μετασχηματισθεί σε οποιαδήποτε αξία υλική ή άυλη αδιάφορο.

Σε όλες αυτές τις συναλλαγές από τη βάση ως κορυφή ισχύει ο νόμος της  Ανισότητας των Συναλλαγών. Σε κάθε συναλλαγή δεν είναι εφικτό να έχουν και οι δυο συναλλασόμενοι το ίδιο ακριβώς όφελος. Αναγκαστικά κάποιος οφελείται περισσότερο ή κάποιος οφελείται και ο άλλος ζημιώνει ή κάποιος ζημιώνει περισσότερο. Επομένως στη βάση της πυραμίδας  των συναλλαγών αυτή η διαφορά οφέλους είναι κατά κανόνα μηδαμινή, όμως στην κορυφή γίνεται τεράστια, ασύλληπτου σχεδόν μεγέθους. Βέβαια σε όλη αυτή την τεράστια ποικιλία συναλλαγών δεν έχουμε δημιουργία αξίας αλλά μεταφορά της. Εδώ δεν σχηματίζεται νέος πλούτος μόνο χέρια αλλάζει. Επομένως δεν έχει ισχύ ο νόμος που διέπει τη δημιουργία της αξίας και την υπεραξία. Η πτώση του Μ.Π.Κ. φαίνεται να έχει αντιμετωπισθεί! Το κεφάλαιο έχει κερδήσει!

Είναι  ο τομέας λοιπόν της οικονομίας που έχει σχεδόν απεριόριστα ποσοστά κέρδους. Και ζημιάς βεβαίως, βεβαίως!! Εδώ και τα μεγέθη αξιών και τα ποσοστά κέρδους απελευθερώνται και γίνονται τεράστια. Υπάρχει βέβαια συμμετρία, αναλογία ανάμεσα στα κέρδη και στον κίνδυνο ζημιών. Πρόκειται  για επενδύσεις ψηλού ρίσκου. Εδώ απελευθερώνονται οι προσδοκίες, οι φαντασιώσεις, η υπεροψία, η μαγκιά των καπιταλιστών και η ανταγωνιστική και κανιβαλική φύση του κεφαλαίου. Εφαρμόζεται ο νόμος της ανθρώπινης ζούγκλας: «ο θάνατός σου η ζωή μου». Αντίπαλος του κεφαλαίου είναι το κεφάλαιο. Οι δαίμονες και οι εφιάλτες του κεφαλαίου, οι τέσσερις ιππότες της αποκάλυψης, βρίσκουν το βασίλειό τους, θύμα τους ολόκληρη η κοινωνία.

Advertisements